چهارباغ

وي افزود: بر اين اساس نخستین هیئت مدیره کارخانه با عضويت محمد ولی خان اسدی، حسام‌الدین خان انصاری، جلیل بیک نصیرزاده، حاج آقا نبویان، رستم مسانی، هرمز فرامرز، مراد ایرانی و بازرسي عبدالرحیم وهاب زاده  و علی آقا کازرونی تشكيل شد.

سليمان نوري ادامه داد: مساحت بنای کارخانه۷۶۰۰ متر بوده است. سفارش ماشین‌آلات نخ‌ریسی به کمپانی «برادران پلات» انگلستان  داده شد. صد و پنجاه دستگاه ماشین‌آلات بافندگی و لوازم آن نيز از کمپانی «یونیون ماتکس» آلمان خریداری شد و ماشین‌آلات و لوازم برق کارخانه همگي از کمپانی آ.ا.گ ،دیگ‌های بخار کارخانه را آقای کمیساریات نماینده پارسیان هندوستان به شرکت فروخت و اثاثیه لوازم آن جداگانه از خارج خریداری شد .

وي با اشاره به اينكه مراسم گشایش کارخانه نخ‌ریسی و نساجی، عصر چهارشنبه یازدهم اسفند ماه ۱۳۱۶انجام شد، ‏افزود: در این مراسم عبیدی، رییس کل صنایع وقت، گلکانی رییس بانک سپه و پاکروان استاندار سخنرانی کردند.

اين خراسان پژوه آستان قدس رضوی، شرکت سهامی تجارتی خراسان، آقایان نصیرزاده، وهاب‌زاده، گلکانی، درودی، نبویان و اشخاص متفرقه در ایران و جمعي از پارسیان مقیم هندوستان را سهامدا اصلي اين مجموعه پس از افتتاح معرفي كرد و گفت: البته به مرور زمان اين تركيب تغييرات گسترده اي كرد و تا جايي كه اكنون بيش از ٨٠ درصد سهام آن در اختيار آستان قدس است.

سلیمان نوری افزود: بنابر اسناد موجود در سال 1316 عزت وهاب زاده به عنوان اولین مدیرعامل کارخانه نخریسی و نساجی خسروی خراسان برگزیده شد. بعد از وی حسن احیائی از تاریخ بیست و پنجم مهرماه 1317 به‌عنوان مدیر عامل کارخانه نخریسی و اکبر اسکوئی به‌عنوان معاون مدیرعامل انتخاب شد. کفایی، فرخ و منجذب و سیروس احمدی از دیگر مدیر عاملان کارخانه تا انقلاب اسلامی بودند.در بين اين مديران كفايي به دليل وابستگي به خاندان روحاني كفايي و فرخ به دليل داشتن محفل شعري در مشهد معروف تر هستند.

وي ادامه داد: همچنين نخستين هيئت مذهبي كارگاهي ايران نيز در اين مجموعه به نام هيئت ابوالفضلي كارخانه نخريسي در دوران رياست حسن كفايي و در  مقابله با فعاليت هاي حزب توده در كارخانه تاسيس شد.

سليمان نوري در ادامه اشاره اي هم به وجود كارخانه برق خسروي در اين مكان كرد و گفت: اینجا اولین کارخانۀ برق ایران هم هست.البته نخستين  مولد برق مشهد در سال 1278 خورشيدي درحرم امام رضا(ع) نصب شد.سال1281نیزدودستگاه مولد هریک با قدرت25 کیلووات در کنار مولد فوق نصب در كوچه چراغ برق بالاخيابان نصب شد. شد.پس از آن نيز بي بي شمس الدوله مادر آقاخان محلاتي يك مولد برق ديگر براي حرم خريد كه اين مورد  در فلكه طبرسي كنوني نصب شد. اين وضعيت ادامه داشت برق مخصوص حرم بود تا اينكه، عده ای از سرمایه‌داران مشهد به صورت مشترک مولدی را در چهارباغ مشهد نصب و راه‌اندازی کردند که فقط برای تامین روشنایی در شبها مورداستفاده قرار میگرفت.درسال 1317خورشيدي  به توصیه نایب التولیه وقت،کارخانه های مشهد اقدام به تشکیل" شرکت عمومی برق" کردند كه نخستين مورد از اين مجموعه برق خسروي بود و بدين گونه مشهد  روزها نيز برق دار شد.

وي افزود: شرکت خسروی داراي يك دستگاه مولد یک دستگاه مولد 600 کیلوواتی بود كه البته و پس از جنگ دوم جهاني  سه دستگاه مولد600 کیلوواتی دیگر به آن اضافه شد.اين شركت تا مرداد 1336 فعاليت كرد و پس از آن (با توافق و تفاهم شرکت خسروی و شهرداری مشهد شرکت برق مشهد تاسیس شد.البته بسياري از وسايل شركت خسروي در مجموعه كارخانه نخريسي باقي ماند.

پس از اين سخنان اوليه رضا سليمان نوري اهالي چهارباغ به همراه ابراهیمی مسئول روابط عمومی شركت نخریسی به بازديد از قسمت هاي مختلف اين مجموعه پرداختند.

ابراهيمي در حين اين بازديد برخي ظرايف موجود در مجموعه را معرفي كرد و از جمله درباره قنات سابق مجموعه گفت:در ورودی کارخانه قناتی بود که باعث شد ایستگاه قطار شهری پس از یک سال دچار آب گرفتگی شود. این قنات از الندشت تا گل ختمی ادامه دارد.

وي همچنين درباره درهاي ورودي كارخانه نيز عنوان كرد: هر لت در کارخانه ٥/١ تن وزن دارد كه در ساخت آنها اصلاً از جوش استفاده نشده بلكه داخل ستون‌ها خشت خام و فنرهای قوسی است که وزن را تحمّل می‌کند.

ابراهيمي با اشاره به اينكه  سبک در به معماری روسی می خورد، ادامه داد:  برای این که در آسیبی به بنا نزند فنرهایی داخل بنا کار گذاشته شده که از دو طرف به صورت دو هلال معکوس در را می‌گرفتند.البته سر در اين مجموعه تازه ساخته شده اما تلاش شده از همان طرح استفاده شود.

مسئول روابط عمومي كارخانه نخريسي ادامه داد: کارخانۀ نخریسی اكنون با 40 هکتار مساحت در نیشابور دایر است و از ساختمان سابق كارخانه به عنوان موزه و بایگانی اسناد استفاده می شود.

وي افزود: بر اساس قوانين شهرداري بايد مجموعه ن 8 متر عقب نشینی كند اما  همۀ سعی ما بر این است که حالت قرینۀ بنا پس از عقب نشینی نیز حفظ شود.

ابراهيمي همچنين با اشاره به ساختمان قرار گرفته در حاشيه خيابان كوشش گفت: اين ساختمان مدتي محل برگزاري جلسات مسئولان بوده و به همين دليل و براي جلوگيري از آسيب ديدن مقامات در شورش هاي كارگري دهه٢٠ راهي زير زميني از آن به طرف مقابل ساختمان وجود داشته است.

وي ادامه داد: البته پس از مدتي اين بنا به شیرخوارگاه کارکنان تبديل شد. شیرخوارگاه دوطبقه است و نیم طبقه هم زیرزمین دارد. در سمت راست شیرخوارگاه کارخانۀ صنایع سنگین قرار دارد.

 ابراهيمي با اشاره به اينكه مجموعه كوي كارگران براي سكونت كارگران نخريبسي ساخته شده افزود: کوی کارگران 1 نزدیک کارخانه بوده و با واگذاري  250 متر زمین به هر کارگر ايجاد شده است.البته اين دو مين مرحله واگذاري زمين بود و قبل از آن، در بولوار فرودگاه میلان دوازدهم و پس از آن در شهرک انقلاب قطعات ٢٥٠ متري به كارگران واگذار شد. آخرين مرحله واگذاري زمین به کارگران هم سال 79 در صیاد شیرازی بود که به هر کارگری 150 متر زمین تعلق گرفت.

مسئول روابط عمومي كارخانه نخريسي در ادامه اين بازديد و به هنگام  حضور در محدوده مخزن سوخت مجموعه گفت: این مخزن سوخت كه  150000 لیتر ظرفیت دارد با پیچ و مهره سر هم شده و هیچ گونه جوش در آن به کار نرفته است .در زیر آن نیز با همین ظرفیت یک مخزن بتونی قرار دارد. اين مخزن ابتدا برای ذخیرۀ مازوت و از حدود سال 1350 برای ذخیرۀ گازوئیل استفاده می‌شد و در حال حاضر هم  30000 لیتر گازوئیل از گذشته  در آن موجود است.  سقف نیز عایق بندی نشده است ولی از نظر هندسی سقف طوری تنظیم شده که هیچ‌گاه  نم نمی‌زند.

وي همچنين به هنگام بازديد از محدوده كارخانه برق خسروي توضيحات كاملي درباره نحوه ورود دستگاه هاي برق به مشهد و نحوه توزيع برق اين كارخانه داد و افزود: سال 42 توربین‌های برق سوخت گازوئیل داشتند. برق تولید شده اوليه برای راه اندازی دستگاه‌هاي نساجي  بوده اما به مرور  برق بیرون از مجموعه را نیز تأمین می کرده است.

وي درباره فضاي سبز موجود در مجموعه نيز گفت: اين كارخانه داراي ٥ سند است كه سه سند مربوط به باغات قديم منطقه و دو سند ديگر متعلق به كارخانه نخريسي و كارخانه برق خسروي است. همچنين درختان كاج كنوني محوطه به روايتي  ثمرات كاج بزرگ تقريبا ٩٠ ساله موجود در بخش ورودي كارخانه هستند.

ابراهيمي در پايان سخنان خود در توضيح ميل بلند كارخانه نيز گفت: بر خلاف تصور همگان اين ميل  براي جذب هواي پاك بوده و  بوق معروف كارخانه در فاصله نزديك ده متري آن قرار داشته است. بوقي كه علاوه بر اعلام ساعت شروع و پايان كار  نوعي وسيله اعلام اخبار مهم نيز بوده است و به عنوان مسائل تا دهه ٧٠ در روز ٢٢ بهمن به صدا در مي‌آمده است.

گفتني است با پايان يافتن توضيحات ابراهيمي مدير روابط عمومي شركت نخريسي و رضا سليمان نوري خراسان پژوه همراه گروه اعضاي چهارباغ عكسي يادگاري در كنار كارخانه قديمي نخريسي گرفته و بدين گونه آخرين قرار خود در سال ٩٤ را به پايان رساندند.